PGT-SR Nedir?
PGT-SR (Preimplantation Genetic Testing for Structural Rearrangements), yapısal kromozom bozukluğu taşıyan çiftlerde embriyoların rahme transfer edilmeden önce genetik olarak değerlendirilmesini sağlayan preimplantasyon genetik testidir. Bu test, özellikle translokasyon ve inversiyon gibi yapısal kromozom yeniden düzenlenmelerinin embriyoya aktarılma riskinin değerlendirilmesine yardımcı olur.
İnsan hücrelerinde normalde 46 kromozom (23 çift kromozom) bulunur. Bazı kişilerde kromozom sayısı normal olmasına rağmen kromozomların yapısında değişiklikler bulunabilir. Bu durum yapısal kromozom bozukluğu olarak adlandırılır. Yapısal kromozom bozukluğu taşıyan bireyler çoğu zaman herhangi bir sağlık sorunu yaşamaz. Ancak bu değişiklikler üreme hücrelerine aktarılırken embriyolarda dengesiz kromozom yapıları oluşabilir ve bu durum gebelik kaybı, tekrarlayan tüp bebek başarısızlığı veya kromozomal bozukluklarla ilişkili olabilir.
PGT-SR en sık dengeli translokasyon veya inversiyon taşıyıcısı olan çiftlerde uygulanır.
- Translokasyon, iki farklı kromozom arasında genetik materyalin yer değiştirmesidir.
- İnversiyon ise bir kromozomun belirli bir bölümünün ters dönerek yeniden yerleşmesidir.
Bu yapısal değişiklikleri taşıyan kişiler dengeli taşıyıcı olarak tanımlanır. Dengeli taşıyıcılarda genetik materyalin toplam miktarı değişmediği için kişi genellikle sağlıklıdır. Ancak embriyoların bir kısmı kromozomların dengesiz dağılımı nedeniyle normal genetik yapıya sahip olmayabilir.
PGT-SR’nin temel amacı, ebeveynlerde bulunan yapısal kromozom bozukluklarının embriyoya dengesiz şekilde aktarılma riskini değerlendirmek ve genetik olarak uygun değerlendirilen embriyoların transfer planlamasına katkı sağlamaktır.
PGT-SR yalnızca yapısal kromozom bozukluklarının değerlendirilmesi amacıyla uygulanır. Kromozom sayısal bozukluklarının değerlendirilmesi gerektiğinde PGT-A, tek gen hastalıklarının araştırılması gerektiğinde ise PGT-M tercih edilir.
PGT-SR ile Hangi Yapısal Kromozom Bozuklukları Taranabilir?
PGT-SR testi, embriyolarda kromozom sayısını değil, kromozomların yapısal düzenini değerlendirmek amacıyla uygulanır. Bu test ile özellikle ebeveynlerde bulunan yapısal kromozom bozukluklarına bağlı oluşabilecek dengesiz kromozom dizilimleri taranabilir.
PGT-SR ile en sık değerlendirilen yapısal kromozom bozuklukları şunlardır:
| Yapısal Kromozom Bozukluğu | Açıklama |
| Resiprokal translokasyon | İki farklı kromozom arasında genetik materyalin karşılıklı olarak yer değiştirmesi. |
| Robertsonian translokasyon | Belirli akrosentrik kromozomların birleşmesi sonucu oluşan translokasyon türü. |
| İnversiyon | Bir kromozom parçasının ters dönerek yeniden yerleşmesi. |
PGT-SR, ebeveynlerde saptanan yapısal kromozom bozukluklarının embriyolara dengeli veya dengesiz şekilde aktarılıp aktarılmadığının değerlendirilmesine yardımcı olur. Hangi genetik değerlendirmenin yapılacağı, karyotip analizi ve klinik bulgular doğrultusunda kişiye özel olarak planlanır.
PGT-SR Testi Nasıl Yapılır?
PGT-SR testi, tüp bebek tedavisi sırasında oluşturulan embriyolardan biyopsi ile alınan hücrelerin genetik laboratuvarda analiz edilmesiyle uygulanır. Bu analiz sayesinde, ebeveynlerde bulunan yapısal kromozom bozukluklarının embriyolara dengeli veya dengesiz şekilde aktarılıp aktarılmadığı değerlendirilir ve embriyo transferi buna göre planlanır.
PGT-SR süreci genel olarak aşağıdaki aşamalardan oluşur:
1. Embriyoların Blastokist Aşamasına Ulaşması
Yumurta toplama ve döllenme işlemlerinin ardından embriyolar laboratuvar ortamında gelişimleri boyunca takip edilir. Genetik değerlendirme için uygun görülen embriyolar genellikle gelişimin 5. gününde blastokist aşamasına ulaşmış embriyolardır.
Blastokist döneminde yapılan biyopsi, daha fazla hücrenin incelenmesine olanak sağladığı için genetik değerlendirmenin güvenilirliğini artırır. Ayrıca biyopsi, ileride plasentayı oluşturacak hücrelerden gerçekleştirildiği için embriyonun bebeği oluşturacak iç hücre kitlesi korunur.
2. Embriyo Biyopsisi
Blastokist aşamasına ulaşan embriyolardan, trofoektoderm adı verilen dış hücre tabakasından birkaç hücre alınır. İşlem deneyimli embriyologlar tarafından özel mikromanipülasyon teknikleri kullanılarak gerçekleştirilir.
Alınan hücreler yapısal kromozom analizi yapılmak üzere genetik laboratuvara gönderilir.
3. Genetik Analiz
Biyopsi ile elde edilen hücreler, NGS (Yeni Nesil Dizileme) teknolojisi kullanılarak analiz edilir. Bu değerlendirme sırasında ailede tespit edilen translokasyon, inversiyon veya diğer yapısal kromozom yeniden düzenlenmelerinin embriyoda dengeli ya da dengesiz şekilde bulunup bulunmadığı araştırılır.
4. Embriyoların Dondurulması (Total Freeze)
Genetik analiz sonuçlarının tamamlanabilmesi için belirli bir süre gerektiğinden biyopsi yapılan embriyolar vitrifikasyon (hızlı dondurma) yöntemiyle dondurularak saklanır. Bu süreçte embriyolar güvenli koşullarda korunurken genetik analiz tamamlanır.
5. FET (Dondurulmuş Embriyo Transferi)
Genetik değerlendirme tamamlandıktan sonra transfer için uygun olduğu değerlendirilen embriyolar seçilir. Anne adayının rahmi embriyo transferine hazırlandıktan sonra FET (Frozen Embryo Transfer – Dondurulmuş Embriyo Transferi) uygulanır.
Bu nedenle PGT-SR tedavisinde embriyo transferi çoğunlukla yumurta toplama işleminin yapıldığı aynı tedavi döngüsünde değil, genetik analiz sonuçları tamamlandıktan sonra planlanan ayrı bir transfer siklusunda gerçekleştirilir.
PGT-SR Testi Kimlere Uygulanabilir?
PGT-SR testi, her tüp bebek tedavisinde rutin olarak uygulanan bir yöntem değildir. Testin gerekli olup olmadığı; çiftin karyotip analizi, aile öyküsü, daha önceki gebelik sonuçları ve genetik değerlendirme bulguları birlikte ele alınarak belirlenir.
PGT-SR testi aşağıdaki durumlarda değerlendirilebilir:
Dengeli Translokasyon Taşıyıcısı Olan Çiftler
PGT-SR’nin en sık uygulandığı hasta grubunu dengeli translokasyon taşıyıcıları oluşturur. Bu kişilerde kromozomların toplam genetik materyarı normal olduğu için herhangi bir sağlık sorunu bulunmayabilir. Ancak embriyolarda dengesiz kromozom dizilimleri gelişme riski artabileceğinden PGT-SR değerlendirmesi önerilebilir.
Robertsonian veya Resiprokal Translokasyon Saptanan Hastalar
Karyotip analizinde Robertsonian veya resiprokal translokasyon saptanan çiftlerde, embriyoların yapısal kromozom bozuklukları açısından değerlendirilmesi tedavi planlamasının önemli bir parçası olabilir.
İnversiyon Taşıyıcısı Olan Çiftler
Kromozomlardan birinin belirli bölümünün ters dönmesiyle oluşan inversiyonlar çoğu zaman belirti vermez. Ancak bazı inversiyon tipleri embriyo gelişimini etkileyebileceği için PGT-SR uygulanması değerlendirilebilir.
Tekrarlayan Gebelik Kaybı Yaşayan Çiftler
Tekrarlayan gebelik kayıplarının nedenlerinden biri ebeveynlerde fark edilmeyen yapısal kromozom bozuklukları olabilir. Karyotip analizinde translokasyon veya inversiyon saptanması durumunda PGT-SR tedavi planına eklenebilir.
Tekrarlayan Tüp Bebek Başarısızlığı Bulunan Hastalar
Embriyo kalitesinin yeterli olmasına rağmen tekrarlayan implantasyon başarısızlığı yaşayan bazı çiftlerde, yapısal kromozom bozukluğu açısından genetik değerlendirme gerekli görülebilir. Böyle durumlarda karyotip analizi sonucuna göre PGT-SR planlanabilir.
Yapısal Kromozom Bozukluğu Saptanan Çiftler
Karyotip analizinde yapısal kromozom bozukluğu tespit edilen ve tüp bebek tedavisi planlanan çiftlerde, embriyoların genetik olarak değerlendirilmesi amacıyla PGT-SR uygulanabilir.
Son karar, klinik genetik uzmanı ile tüp bebek ekibinin birlikte yaptığı değerlendirme sonucunda verilir. Her yapısal kromozom bozukluğu bulunan çift için PGT-SR gerekli olmayabileceği gibi, bazı durumlarda farklı preimplantasyon genetik testlerin birlikte planlanması da uygun görülebilir.
PGT-SR Testinin Avantajları Nelerdir?
PGT-SR testinin en önemli avantajı, yapısal kromozom bozukluğu taşıyan çiftlerde embriyo transferi öncesinde daha bilinçli bir değerlendirme yapılmasına katkı sağlamasıdır. Genetik analiz sonuçları, embriyoloji bulguları ve klinik değerlendirme birlikte ele alınarak kişiye özel tedavi planı oluşturulabilir.
PGT-SR testinin başlıca avantajları şunlardır:
- Yapısal kromozom bozukluğu taşıyan çiftlerde embriyoların genetik olarak değerlendirilmesine olanak sağlar.
- Dengeli translokasyon veya inversiyon taşıyıcısı olan çiftlerde embriyo seçimini destekleyebilir.
- Yapısal kromozom bozukluğuna bağlı dengesiz embriyoların belirlenmesine yardımcı olabilir.
- Tekrarlayan gebelik kaybı öyküsü bulunan uygun hasta gruplarında tedavi planlamasına katkı sağlayabilir.
- Tekrarlayan tüp bebek başarısızlığı yaşayan bazı çiftlerde genetik değerlendirme sürecini destekleyebilir.
- Embriyoların genetik değerlendirilmesi, gereksiz embriyo transferlerinin azaltılmasına yönelik tedavi planlamasına katkıda bulunabilir.
PGT-SR’nin sağlayabileceği faydalar; yapısal kromozom bozukluğunun türüne, embriyo sayısına, embriyo gelişimine ve çiftin klinik özelliklerine göre değişiklik gösterebilir.
PGT-SR Testinin Sınırlamaları Nelerdir?
PGT-SR testinin en önemli sınırlaması, yalnızca ebeveynlerde önceden tespit edilmiş yapısal kromozom bozukluklarına yönelik değerlendirme sağlamasıdır. Test sonuçları tedavi planlamasında önemli bilgiler sunsa da hiçbir genetik yöntem tek başına başarılı bir gebelik garantisi vermez.
PGT-SR testinin başlıca sınırlamaları şunlardır:
- Yalnızca translokasyon, inversiyon ve benzeri yapısal kromozom bozukluklarının değerlendirilmesi amacıyla uygulanır.
- Tek gen hastalıklarının araştırılması için uygun değildir.
- Kromozom sayısal bozukluklarının değerlendirilmesi gerektiğinde PGT-A tercih edilir.
- Her embriyo biyopsi veya genetik analiz için uygun olmayabilir.
- Genetik olarak uygun değerlendirilen her embriyo gebelikle sonuçlanmayabilir.
- Hiçbir preimplantasyon genetik test yüzde yüz doğruluk veya gebelik garantisi sağlamaz.
- Gerekli görülen durumlarda gebelik sırasında doğrulayıcı prenatal tanı testleri önerilebilir.
Bu nedenle PGT-SR’nin uygun bir seçenek olup olmadığı; karyotip analizi sonuçları, klinik öykü, embriyo gelişimi ve genetik değerlendirme birlikte ele alınarak her çift için bireysel olarak planlanmalıdır.
